1. Türkçe konuşanlar için Kazakça
Kazakça (qazaq tili), Türk dillerinin Kipçak koluna ait, Kazakistan'in devlet dilidir; Kazakistan'da, Çin, Mogolistan ve Rusya'daki topluluklarla birlikte 13 milyondan fazla kisi tarafindan konusulur.1 Bir Türk için Kazakça, Oguz kolundan (Türkçe) farkli bir daldir, ama ayni Türk iskeletini paylasir: eklemeli yapi, özne-nesne-yüklem dizimi, hâl ekleri, cinsiyetsizlik ve - Özbekçenin aksine - güçlü bir ünlü uyumu. Yani dilbilgisi sizin için son derece tanidik gelecek.
Bu rehber Türkçeden yola çikanlar için yazildi ve gizli silahiniz su: Kazakça, tanidik Türkçe sözcükleri DÜZENLI ses denklikleriyle dönüstürür. Türkçe söz basindaki y, Kazakçada j (ж) olur: yol -> jol, yedi -> jeti. Bu 'ses kanunlarini' ögronince binlerce sözcük bir anda açilir. Tek pürüz, Kiril alfabesidir (2021'den beri yeni bir Latin alfabesine de geçilmektedir).
Neden ögrenmeli (Türk avantaji)
- Türkçeyle ayni dilbilgisi iskeleti - Eklemeli yapi, özne-nesne-yüklem, hâl ve iyelik ekleri; üstelik güçlü ünlü uyumu Türk kulagina çok dogal gelir.
- Düzenli ses denklikleri - y->j, s->s, ç->s, d->t gibi kurallar sayesinde kelime ögronmek 'sifirdan' degil, 'çevirerek' olur.
- Bozkirin ve Abay'in dili - Kazakça, göçebe Türk mirasinin, dombira müziginin ve sair Abay'in dilidir.
- Türk dünyasina genis kapi - Kazakça, Kirgizca ve diger Kipçak dillerine; ortak söz varligi ise tüm Türk disina köprüdür.
Selamlasma ve temel sözcükler
| Kazakça (Latin) | Kiril | Türkçe |
|---|---|---|
| Сәлем | Selam / Merhaba | |
| Қайырлы таң | Günaydin ('hayirli safak') | |
| Қайырлы кеш | Iyi aksamlar | |
| Сау болыңыз | Hosça kalin ('sag olun') | |
| Рақмет | Tesekkürler | |
| Өтінемін | Lütfen / Rica ederim | |
| Iä / | Иә / Жоқ | Evet / Hayir |
Sayilar 1-10
| Kazakça (Latin) | Kiril | Türkçe |
|---|---|---|
| бір | bir | |
| екі | iki | |
| üş | үш | üç |
| төрт | dört | |
| бес | bes | |
| алты | alti | |
| жеті | yedi | |
| сегіз | sekiz | |
| тоғыз | dokuz | |
| on | он | on |
Ses denkliklerini daha simdiden görüyorsunuz: iki -> eki, yedi -> jeti (y->j), üç -> üş (ç->s). Bu düzen rastlanti degil; Kipçak ve Oguz kollarinin ortak Türk kökünden farkli evrilmesinin sonucudur.
Alistirma: selamlasma ve sayilar
Practice: Kazakçanin ilk sözcükleri: selamlasma ve 1-10 sayilari (Latin yaziçevrimi). Bosluga uygun Kazakça sözcügü yazin. Büyük/küçük harf ve aksan farki cevabi etkilemez.. Type the missing word — accents are optional.
- 1.Selam ('merhaba'): !
Hint: Arapça 'selam' kökenli; Türkçe selam ile ayni
- 2.Tesekkür etmek için: .
Hint: Özbekçe 'rahmat' ile ayni kök
- 3.'Hayir': .
Hint: Türkçe 'yok'; söz basi y->j olmus
- 4.Sayi 1: .
Hint: Türkçe ile birebir ayni
- 5.Sayi 2: .
Hint: Türkçe 'iki'; bastaki i, e olur
- 6.Sayi 3: .
Hint: Türkçe 'üç'; ç sesi s (ş) olur
- 7.Sayi 5: .
Hint: Türkçe ile ayni okunan 5 sayisi; düz s ile
- 8.Sayi 7: .
Hint: Türkçe 'yedi'; söz basi y->j
- 9.Sayi 9: .
Hint: Türkçe 'dokuz'; d->t, art damak g (ğ) ile
- 10.Sayi 10: .
Hint: Türkçe ile ayni
10 questions
Grammar reference: Bu rehberin 'Selamlasma' ve 'Sayilar' tablolarina dayanir; Muhamedowa, Kazakh: A Comprehensive Grammar (Routledge, 2016) temel alinmistir. Cümleler LinguaCommons'a özgündür. CEFR A1.. Sentences are original to LinguaCommons.
2. Yazi ve telaffuz
Kazakça geleneksel olarak Kiril alfabesiyle yazilir; 2017-2021'de devlet, asamali olarak yeni bir Latin alfabesine geçis karari aldi.1 Bu rehberde okumayi kolaylastirmak için bilimsel bir Latin yaziçevrimi kullaniyoruz, tablolarda Kiril karsiligini da veriyoruz. Kazakçada dokuz ünlü vardir ve ünlü uyumu (hem önlük-artlik hem düzlük-yuvarlaklik) güçlüdür - bu, Türk kulagina çok tanidik gelir.
| Kazakça sesi (Kiril/Latin) | Ses | Türkçe karsiligi |
|---|---|---|
| ә / ä | açik e/a | Türkçe e'ye yakin |
| қ / q | art damak k | Türkçede yok; kalin k |
| ғ / ğ | art damak g (gayin) | yumusak g'ye benzer |
| ң / ñ | geniz n'si | -ng- sesi |
| ө / ö | ö | Türkçe ö |
| ұ / u, ү / ü | kapali/açik yuvarlak u | Türkçe u/ü |
| ж / j | c/j (ZH) | Türkçe c'ye yakin |
3. Ortak Türk dilbilgisi
Zamirler ve hâller
| Kazakça | Türkçe |
|---|---|
| men | ben |
| sen | sen |
| ol | o |
| biz | biz |
| sender / sizder | siz(ler) |
| olar | onlar |
Hâl ekleri Türkçedeki gibi ünlü uyumuna uyar (Özbekçenin aksine!), ama Kazakçada ünsüz uyumu daha zengindir: belirtme hâli ünsüze göre -ny/-ni, -dy/-di, -ty/-ti olabilir. Yine de mantik birebir Türkçedir: kök + uyumlu ek.
Mastar ve fiil
Mastar eki -uw/-w'dir (baruw 'gitmek', keluw 'gelmek'). Simdiki zaman için -a/-e + sahis ekleri kullanilir: men baramyn (giderim/gidiyorum). Bütün bunlar Türkçe mantigin küçük ses farklariyla tekraridir.
Gizli silah: ses denklikleri (the sound laws)
Kazakçayi Türk için kolaylastiran asil sey budur. Kipçak kolu, ortak Türk köklerini DÜZENLI ses degisimleriyle dönüstürdü. Birkaç kurali ögronince Türkçe sözcükleri Kazakçaya kendiniz 'çevirebilirsiniz'.2
| Kural | Türkçe | Kazakça | Anlam |
|---|---|---|---|
| söz basi y -> j (ж) | yol | yol | |
| y -> j | yedi | yedi | |
| y -> j | yürek | jürek | yürek |
| ş -> s | bas | bas | |
| ş -> s | tas | tas | tas |
| ç -> s (ş) | üç | üş | üç |
| d -> t (söz basi) | dil | dil | |
| d -> t, son -ğ -> -u | dag | dag |
Türkçe 'dag' Kazakçada tau olur (d->t, sondaki g ünlüye dönüsür); 'kis' qis olur (k->q, s->s). Bu denklikleri bir kez kavradiginizda, Kazakça kelime hazinesi adeta serbest kalir.
Alistirma: ses denklikleriyle Kazakça akrabasini bul
Practice: Kipçak-Oguz ses denklikleri: Türkçe söz basi y -> Kazakça j; ş -> s; ç -> s/ş; söz basi d -> t; kalin sözcüklerde k -> q ve son -ğ -> -u. Verilen Türkçe sözcügün Kazakça akrabasini yazin. Yaziçevrimi kullanin; aksan/harf farki cevabi etkilemez.. Type the missing word — accents are optional.
- 1.Türkçe 'yol' -> Kazakça:
Hint: söz basindaki y, Kazakçada j (ж) olur
- 2.Türkçe 'yedi' -> Kazakça:
Hint: ayni y->j kurali; bir sayi
- 3.Türkçe 'yıl' -> Kazakça:
Hint: y->j; zaman birimi 'sene' anlaminda
- 4.Türkçe 'üç' -> Kazakça:
Hint: ç sesi Kazakçada s (ş) olur; bir sayi
- 5.Türkçe 'yürek' -> Kazakça:
Hint: y->j; 'kalp' anlaminda
- 6.Türkçe 'kış' -> Kazakça:
Hint: kalin k -> q, ş -> s; bir mevsim
- 7.Türkçe 'yer' -> Kazakça:
Hint: y->j; 'toprak/mekan' anlaminda
- 8.Türkçe 'dağ' -> Kazakça:
Hint: söz basi d->t, sondaki ğ ünlüye dönüsür
- 9.Türkçe 'diş' -> Kazakça:
Hint: söz basi d->t ve ş->s birlikte
- 10.Türkçe 'dil' -> Kazakça:
Hint: söz basi d->t
10 questions
Grammar reference: Bu rehberin 'Ses denklikleri' tablosuna dayanir; Muhamedowa, Kazakh: A Comprehensive Grammar (Routledge, 2016) ve Johanson & Csato (ed.), The Turkic Languages (Routledge, 1998), Kipçak-Oguz karsilastirmali sesbilgisi. Cümleler LinguaCommons'a özgündür. CEFR A2.. Sentences are original to LinguaCommons.
4. Rusça söz katmani
Kazakçanin çekirdegi Türkçe olsa da, Sovyet döneminin mirasi olarak özellikle teknik, idari ve modern yasam alaninda çok sayida Rusça alinti vardir.1 Bunlar Türk ögronci için yeni olabilir, ama çogu uluslararasi sözcüklerdir.
| Kazakça | Köken | Türkçe |
|---|---|---|
| mashina | Rusça | araba/makine |
| poyyz | Rusça (poyezd) | tren |
| kitap | Arapça | kitap |
| dos | Farsça | dost |
| mektep | Arapça | okul (mektep) |
Görüldügü gibi kitap, dos (dost), mektep zaten Türkçede de var - ortak Islam-medeniyeti katmani burada da köprü kurar.
5. Türklerin sik yaptigi hatalar
- Oguz biçimini dogrudan kullanmayin: 'yol' degil jol, 'yedi' degil jeti - söz basi y->j kuralini uygulayin.
- ş'yi oldugu gibi birakmayin: Türkçe 'kis/bas/tas', Kazakçada qis/bas/tas (ş->s).
- q ve ğ seslerini ihmal etmeyin: kalin sözcüklerde k->q (kara->qara), g/ğ ayri bir art damak sesidir.
- Ünlü uyumu Kazakçada güçlüdür: ekleri Türkçedeki gibi uyumlu seçin (bu sizin lehinize!).
6. Günlük kelimeler
| Kazakça | Türkçe |
|---|---|
| üy | ev |
| su | su |
| ekmek | |
| göz | |
| bas | |
| yil | |
| yol | |
| gün | |
| / äke | anne / baba |
| / kishi | büyük / küçük |
7. Ögronme kaynaklari
- Sözdik (Kazakça sözlükler)her seviye — Kazakça-Rusça-Ingilizce çevrimiçi sözlük; temel basvuru kaynagi.
- Til-Qural / Kazakça ögronme kaynaklariA1+ — Baslangiç dersleri ve dil bilgisi materyalleri.
- Qazaqstan RTV (Qazaqstan Ulttyq arnasy)B1+ — Kazak devlet televizyonu: haber ve programlar, dinleme pratigi.
- Glosbe Türkçe-Kazakçaher seviye — Çift yönlü sözlük ve örnek cümleler.
8. Kültür ve baglam
Dil ve kimlik
Kazakça, bozkir göçebe medeniyetinin ve modern Kazak ulusunun dilidir. 19. yüzyilda sair ve düsünür Abay Qunanbayuly, Kazak edebi dilini ve siirini biçimlendirmis, halkin 'manevi babasi' sayilmistir. Sovyet döneminde Kiril alfabesi kullanildi; bagimsizliktan sonra dil, ulusal kimligin merkezine yerlesti ve Latin alfabesine geçis basladi.
Bozkir mirasi
Dombira (iki telli saz), aitys (irticalî atisma sanati), Nauryz (bahar bayrami) ve at kültürü Kazak kimliginin direkleridir. Misafirperverlik (qonaqjaylylyq) ve akrabalik baglari (jeti ata - 'yedi ata' soy bilgisi) günlük dile islemistir. Bir Türk için bu kavramlarin çogu hem tanidik hem de Türk dünyasinin ortak hafizasinin parçasidir.
Lehçeler ve degiskeler
Kazakçanin agizlari görece birbirine yakindir (bati, dogu, güney, kuzey). Çin'deki (Ili) ve Mogolistan'daki Kazak topluluklari Kazakçayi farkli alfabelerle (Arap, Kiril) yazar. Standart dil, edebi gelenek ve devlet medyasi üzerinden korunur.
9. Üslup, atasözleri ve incelikler (C1)
Ileri düzeyde Türk ögronci, fiil kip-zaman sistemini, ünsüz uyumunun tüm ek varyantlarini, saygi düzeylerini ve Rusça/Arapça-Farsça katmanlar arasindaki üslup farkini inceler. Abay'in 'Qara sözder' (Kara Sözler) gibi klasik metinleri, edebi Kazakçanin inceliklerini açar.
Atasözleri (maqal-mätel)
| Kazakça | Anlami | |
|---|---|---|
| Jeti ölshep, bir kes | Yedi kez ölç, bir kez biç | Türkçe atasözünün birebir esi |
| Bilim - taussyz qazyna | Bilgi tükenmez bir hazinedir | |
| Eñbek etseñ, emersiñ | Emek verirsen, doyarsin (karsiligini alirsin) |
Ilk atasözü Türkçedekiyle neredeyse ayni - ortak Türk bilgelik geleneginin canli bir kanitidir.
10. Ustaliga dogru (C2)
Ustalik esiginde metinlere dalmak her seyi pekistirir: Abay Qunanbayuly'nin siirleri ve Kara Sözleri, Muhtar Äwezov'un 'Abay joly' (Abay Yolu) romani, çagdas Kazak siiri ve gazetecilik. Sesli okuma q/ğ/ñ ve ünlü uyumunu yerlestirir; yazma ise hâl eklerini, ünsüz uyumunu ve yaziçevrimini saglamlastirir.
Türkçeden yola çikan biri için gerçekçi bir C2 hedefi: bir Kazak gazetesini (örnegin Egemen Qazaqstan) okumak, bir belgeseli altyazisiz izlemek ve ses denkliklerini içsellestirmis, dilbilgisi kusursuz bir metin yazmaktir. Basta gizli silahiniz olan ses kanunlari, bu düzeyde dogal bir sezgiye dönüsür.